Historia - WEBSITE X5 - Kwatery Aleksandra

Idź do spisu treści

Menu główne:

Historia

KOLBUSZ ANDRZEJ; KRONIKA RYTERSKA
Pierwsze ślady pobytu człowieka na ziemi sądeckiej pochodzą z epoki neolitu (4000 - 1700 lat p.n.e.). Z tego bowiem okresu pochodzą najstarsze wykopaliska archeologiczne. Wyraźne ślady stałego osadnictwa pochodzą z kultury łużyckiej, czyli IV - V okresu epoki brązu i starszego okresu epoki żelaza. Szczególnie bogate znaleziska pochodzą z okresu wpływów rzymskich. W latach 1980/82 były prowadzone na Połomi (450 m n.p.m.) w Rytrze prace archeologiczne związane z istnieniem tam osady, która funkcjonowała około połowy V wieku. W czasie wykopalisk odkryto bogaty materiał zabytkowy: liczną ceramikę, paciorki, osełki kamienne, kamienie żarnowe i przedmioty żelazne niewiadomego przeznaczenia. Znaleziono także ziarna zbóż (jęczmień, pszenica płaskurka, owies), które świadczą o rolniczym charakterze osady. Samą osadę stanowiło jedno duże domostwo położone wśród wykarczowanych pod uprawę polan śródleśnych. Odkryte ślady pożaru wskazują na gwałtowne zakończenie funkcjonowania tej osady. Kres osadnictwa karpackiego wiązał się z upadkiem państwa Hunów w połowie V wieku. Następnym etapem zasiedlenia terenów dzisiejszej Sądecczyzny jest dopiero wczesnosłowiańskie osadnictwo w typie praskim (Podegrodzie – VI wiek). Wczesne średniowiecze na Sądecczyźnie to przede wszystkim funkcjonowanie wielkiego, wielodziałowego grodu w Naszacowicach, który w wiekach IX i X był pierwszym w tym rejonie zalążkiem miasta na prawie rodzimym i stanowił przypuszczalnie centrum jednostki terytorialnej typu późniejszego opola lub kasztelani. Druga znana osada powstała na przełomie IX i X w. w Podegrodziu. Gród ten i podegrodzie stanowiły zalążki miasta na prawie polskim i były siedzibą kasztelana sądeckiego (Sącz podegrodzki). W drugiej połowie XIII w. powstała otwarta osada w Starym Sączu, miasto targowe bez grodu (oppidium seu locus forensis), lokowane na prawie niemieckim, „na surowym korzeniu”. Początkowo, przed rokiem 1273 być może była to wieś (Sącz starosądecki).Pod koniec XIII w. (1292 - 1298) powstaje wreszcie gród i miasto w Nowym Sączu, zespół lokowany na prawie niemieckim na miejscu starych osad, siedziba kasztelana sądeckiego. Najprawdopodobniej to właśnie założyciel Nowego Sącza, książę czeski Wacław, który na krótko zasiadł na tronie krakowskim, zbudował w Rytrze zamek murowany. Dzieje tej budowli, która strzegła południowych granic Królestwa Polskiego i służyła za mieszkanie dla celników są nierozerwalnie związane z historią Rytra i kresów południowych Polski. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstał zamek. Niektórzy wiążą jego powstanie z działalnością gospodarczą Henryka Brodatego (ok. 1163 - 1238). Miał on być założony na mocy przywileju księcia przez Teodora Świebodzica. Około 1224 r. w okolicy tej mieli jakoby osiedlić się rycerze niemieccy (tzw. Ritterzy). Być może jakąś budowlę o charakterze obronnym postawiono na stromym nadpopradzkim wzgórzu nieco później, za panowania Bolesława Wstydliwego (1126 - 1279). W latach 1243 - 1255 kasztelanem sądeckim jest Piotr Wydżga, który według Długosza władał również zamkami w Czorsztynie, Łącku, i Rytrze. Można przypuszczać, że w tym okresie istniała w Rytrze niewielka drewniana stróża. Rytro ze względu na swoje wyjątkowe położenie przez długi czas nie było dogodnym miejscem dla rozwoju osadnictwa, za to znakomicie nadawało się do celów obronnych. Poprad, który przedziera się gwałtownie przez dwa pasma Beskidu Sądeckiego wyżłobił w okolicach Rytra wąską dolinę; trudną do przebycia, ale łatwą do obrony. W dokumencie Kingi z 1279 r. potwierdzającym przywileje dla nowo zakładanej wsi wymieniona jest po raz pierwszy brona, która prawdopodobnie znajdowała się w Rytrze na płn. od ruin zameczku, w okolicach dzisiejszego Zabronia. Istnienie brony potwierdza również Wacław uwalniając w 1292 r od cła mieszkańców Nowego Sącza. Strzegła ona, tak jak i zameczek najkrótszej drogi komunikacyjnej między państwami Polski i Węgier. Nie była to droga wygodna, ale ze względu na odległość używana na pewno częściej od wiodącego doliną Dunajca traktu, który miał raczej charakter dyplomatyczny. Gościniec biegł wówczas serpentynami od Starej Lubowli przez przełęcz Vabec położoną na wysokości 750 m, dalej potokiem Granasto (Hraniczne), „pustaciami pilchowskimi” koło Piwnicznej i stąd dopiero doliną Popradu do Rytra i Starego Sącza. Książęca stacja celna w Rytrze stwierdzała oficjalnie charakter tej drogi, jako głównego traktu handlowego. Pierwszy dokument potwierdzający niezbicie istnienie w Rytrze zamku pochodzi dopiero z 17 kwietnia 1312 r. Tym to dokumentem Władysław Łokietek zezwala klasztorowi klarysek w Starym Sączu na pobieranie cła proper castrum Ritter. Potwierdzają istnienie zamku i celnicy późniejsze dokumenty: 15 maja 1327 r zwalnia się kupców dążących na jarmark do Starego Sącza na św. Małgorzatę od cła w Ritter; 18 czerwca 1331 r. król oddaje mieszczanom sądeckim na odbudowę miasta po pożarze las ultra Ritter castrum; 26 stycznia 1338 r. Kazimierz Wielki uwalnia mieszczan krakowskich od cła in Ritter; 21 kwietnia 1356 r starosta sądecki potwierdza przywilej królewski uwalniający mieszczan sądeckich od cła in Rittyr; 6 stycznia 1368 r król Kazimierz Wielki uwalnia mieszczan krakowskich i sądeckich od cła in castrum Ritter. Zameczek ryterski nie tylko służył służbie celnej, ale również gościł niejednokrotnie w swych murach znakomitych gości, którzy udawali się traktem popradzkim za granicę. W 1369 r. król Kazimierz Wielki przejeżdża przez Rytro udając się na Węgry na spotkanie z Ludwikiem Węgierskim. W 1385 roku Jadwiga wraz z narzeczonym Władysławem Jagiełłą i wielkim księciem litewskim Witoldem wyjeżdża na spotkanie szwagra, króla węgierskiego Zygmunta i jego żony Marii do pogranicznego Spiża (Spisza) zamku Ritter. Jagiełło spotyka się w Nowym Sączu z cesarzem Zygmuntem i jego posłami - kardynałem Brandem i wojewodą siedmiogrodzkim Ściborem. W paĄdzierniku 1412 r. na zjazd w Starej Lubowni z cesarzem rzymskim i królem Węgier Zygmuntem przejeżdżają przez Rytro król Władysław Jagiełło z żoną Anną i wielki książę Litwy z żoną Heleną. We wrześniu 1471 r. przez Nowy Sącz i Rytro przejeżdża Kazimierz Jagiellończyk odprowadzając swego syna Kazimierza na tron węgierski. Królewiczowi w niefortunnej wyprawie towarzyszy dwunastotysięczny hufiec wojska. Świadczą o tym znaleziska archeologiczne: groty strzał do łuków i kusz, kamienne kule. Poświadczają to również nieliczne dokumenty. W 1410 r na Ziemię Sądecką najeżdża Ścibor ze Ściborzyc. Jego odwrót doliną Popradu do Bardiowa związany jest z wieloma potyczkami (w Piwnicznej, Łomnicy, pod Wierchomlą i być może w Rytrze). W 1474 r. dolina Popradu aż po Nowy Sącz zostaje zajęta przez wojska Michała Korwina. Zdobyte zostaje również Rytro - wieś bez zamku. Przygraniczne ziemie polskie zostają opuszczone przez wojska węgierskie w styczniu tego roku po pokoju zawartym w Preszowie. Nie znamy dokładnej daty budowy zamku, nie znamy również wszystkich jego właścicieli. Pewne jest jednak, że w 1418 r. za wierną służbę królowi uzyskał Piotr (Pietrasz) herbu Topór z Buszkowa, Pisar i Rytra zapis 395 grzywien na zamku w Rytrze w powiecie Sandeckim z tym, że za swoje 200 grzywien wykupił te dobra od Jakuba z Baturzyny (Boturzyna?). Do zamku należały Rytro, Przysietnica, Barcice, Olszana, Wolica, Leszczyna, Czarny Potok. Piotr został poświadczony przez króla „starostą ryterskim”. Wartość jego dóbr szacowano na 100 tys. talarów. W dokumencie królewskim zezwalającym na poszukiwanie kruszców w całej Polsce, obok Jana Jordana z Zakliczyna i Mikołaja Jordana z Zakliczyna, występuje jeszcze 18 osób, wśród których znajduje się niejaki Pietrzyk z Rytra. Jest to zapewne plebejusz, ale pochodzący z miejscowości, w której tradycje poszukiwania kruszców sięgają wieku XIII, kiedy to wspomniany wcześniej Piotr Wydżga wzbogaciwszy się niezmiernie - jak podaje Długosz - poszukiwaniem złota w ryterskich górach, udał się ze swoimi skarbami do Krzyżaków. Tradycja ludowa wiąże upadek zamku z najazdem Rakoczego w 1657 roku. Jednak w Sejmie niewieścim Marcina Bielskiego wydanym po raz pierwszy ok. 1566/1567 wspomniane zostają „mury stare upadłe” zamku Rytro. Zamek zniszczał więc prawdopodobne już na początku XVI w. i nigdy nie podniósł się z ruiny. W 1570 r. Barcice, Rytro i Młodów dzierży z ramienia królewskiego Stanisław Garnysz, podstoli krakowski. W 1629 królewszczyznę dzierżawi Zygmunt Kazanowski. Parafia znajduje się w Barcicach i obejmuje jeszcze Młodów, Wolę Krogulecką i Suchą Strugę. Od Rytra pobór w wysokości 20 fl.,28 gr. wpłacił w dniu 24 IV Wojciech Radz, a od Suchej Strugi, gdzie było 5 zagrodników z rolą, w tym samym dniu wpłaca Stanisław Krawczyk 4 fl. 20 listopada 1770 roku w Wiedniu podpisano akt wcielenia ziemi sądeckiej do Królestwa Austro - Węgier. Odtąd w Rytrze zaczynają się długotrwałe rządy zaborcy. W 1831 przybywa do Rytra z Nowego Sącza Żyd Deutelbaum i przejmuje dzierżawę karczmy „kameralnej”. Ubocznie zajmuje się faktorstwem i pośredniczy w wynajmie kwater dla pierwszych letników, przeważnie mojżeszowego wyznania. Siedem lat póĄniej jego karczma spłonęła częściowo, a w płomieniach zginęła 24 letnia dziewka. Po pożarze Deutelbaum buduje nową karczmę przy drodze węgierskiej. Po powstaniu styczniowym Żyd karczmarz zostaje na krótko aresztowany i oskarżony o udzielanie powstańcom pomocy. W 1837 nawiedziła okolicę epidemia cholery. Po przejściu zarazy zostaje we wsi jedynie 432 osoby mieszkające w 82 domach. W 1840 w przysiółku „Niemcy” powstałym z rozparcelowania uprawnej części dóbr pokościelnych zostaje osiedlonych kilkanaście rodzin niemieckich sprowadzonych z południowych Niemiec. Ich nieliczni potomkowie mieszkają w Rytrze do dziś. W tym okresie miejscowość rozwija się gwałtownie, głównie za sprawą intensywnego wycinania lasów. W 1860 we wsi są już dwa tartaki, w których przeciera się drewno z lasów należących do rządu austriackiego. W 1867 dobra ryterskie kupuje od rządu baron Liebieg z Reichenbergu. Otwarcie linii kolejowej Tarnowsko - Leluchowskiej w 1876 zwiększa zainteresowanie miejscowością wśród letników, ale również jest przyczyną rabunkowej eksploatacji lasów. Jednym ze znanych letników odwiedzających Rytro w latach 1892 - 1901 był pisarz Michał Bałucki. W 1881 roku zbudowano w Rytrze pierwszą szkołę. Pierwszym jej znanym kierownikiem jest p. Michalik (1896), który jednocześnie pracuje jako kasjer w tartaku. Ok. 1900 roku zostaje otworzony we wsi pierwszy sklep. Staje się to za sprawą mieszczanina starosądeckiego Zięby, który również buduje jeden z pierwszych domów dla letników. W 1903 w Rytrze mieszka Daszyński, u którego gości Józef Piłsudzki. Mieszkali oni za młynem Lachnera w domku na górze. W 1909 lasy ryterskie kupuje hrabia Potocki z Bobrownik k. Tarnowa, lecz niedługo potem sprzedaje je pruskiej firmie Lienerot z Wrocławia. Na szczęście już w 1917 klucz ryterski kupuje Adam hrabia Stadnicki z Nawojowej i w ten sposób kończy się nadmierny wyrąb lasów i niewłaściwa gospodarka leśna kolejnych właścicieli. Już w 1924 nowy dysponent zakłada w swych dobrach rezerwat „Baniska - las dziewiczy”. Popiera on także inicjatywy mieszkańców - buduje kościół drewniany, organizuje w tartaku straż pożarną i wspomaga budowę „Domu Gromadzkiego”. Warto wspomnieć, że w 1914 roku rozegrała się między Rytrem i Barcicami bitwa rosyjsko - austriacka zakończona klęską Rosjan, którzy nagłym atakiem zostali odrzuceni do Starego Sącza. W okresie międzywojennym Rytro nabiera charakteru modnej miejscowości wypoczynkowej. Ukazują się pierwsze przewodniki, powstają wille „Esplanda”, „Świtezianka”, „Nasza”, „Jutrzenka”. W Rytrze przebywają już nie tylko żydowscy letnicy, ale organizowane są duże obozy młodzieżowe. 24 lipca 1937 gości tutaj z grupą 50 harcerzy rumuńskich następca króla rumuńskiego Karola II siedemnastoletni książę Michał. Według spisu ludności z 9. XII. 1935 ludność Rytra wynosiła 1947 os., w tym wyznania rzymskokatolickiego 1444, wyznania greckokatolickiego 6, wyznania mojżeszowego 45 i wyznania ewangelickiego 2. Ludność ta mieściła się w 236 domach (w czym 7 willi). Wobec ciągle rozwijającej się turystyki rosło również zainteresowanie dziedzictwem kulturowym. W 1937 z inicjatywy inż. Rachwała, właściciela „Szarotki” powstaje komitet, który doprowadza do restauracji ruin, a w czasie uroczyście obchodzonych „Dni lasu” młodzież szkolna zalesia górę zamkową. Przyroda ryterska znalazła również swoje uznanie w pracy Fauna lepidopterologiczna doliny Popradu i jego dopływów” autorstwa wybitnego entomologa, dyrektora ryterskich lasów Fryderyka Scillego. Gościł u niego również często profesor Edward Lubicz Niezabitowski, autor pracy Materyały do fauny kręgowców w Galicyi. Zwierzęta kręgowe okolic Rytra. Wspaniały rozwój miejscowości przerywa wybuch II wojny światowej. 4 września 1939 roku do Rytra wkraczają Niemcy. 
 
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego